ХЭҮК-оос 2025 онд “Хүний эрх хамгаалагчийн эрхийн хэрэгжилт: Төрийн үүрэг” сэдэвт судалгаа, Дани улсын Хүний эрхийн хүрээлэнтэй хамтран “Хүний эрх хамгаалагчийн эрхийн хэрэгжилтэд мониторинг хийх аргачлал”-ын дагуу судалгаануудыг хийж, хүний эрх хамгаалагчдын эрхийн хэрэгжилт, нөхцөл байдал, тулгамдаж буй эрсдэл, саад бэрхшээл, түүнчлэн төрийн байгууллагуудын хүлээсэн үүргийн хэрэгжилтийг бодит мэдээлэл, нөхцөл байдалд тулгуурлан үнэлж дүгнэжээ.

Энэхүү судалгааны үр дүн нь хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хангах чиглэлээр Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасан төрийн байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдийн нийтлэг үүргийг хэрэгжүүлэхэд  удирдлага зохион байгуулалт, хамгаалалтын механизмыг сайжруулах, санхүүгийн болон институтийн хөгжлийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн асуудлыг тусгаснаараа онцлог юм.

ХЭҮК-ийн гишүүн С.Дондов “Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль батлагдсан нь бодлогын хувьд  хууль тогтоомж боловсруулагчид чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж хэлж болох чухал алхам болсон. 2022 оноос эхлэн энэ хуулийн хэрэгжилтийг хангахад ХЭҮК хяналт тавин ажиллаж байгаа. Энэ хүрээнд Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зөрчигдөх, тэдгээрийн талаарх ойлголт мэдлэг төрийн болоод ТББ-ын албан тушаалтнуудын хувьд ямар түвшинд байгаа талаар энэ удаагийн илтгэлээр онцолсон. Жишээлбэл, хуульд заасны дагуу “Төрийн байгууллага, хуулийн этгээд дотоод журамдаа хүний эрх хамгаалагчийн үйлдлийг хамгаална” гэх зохицуулалтыг оруулсан ч  хэрэгжилт ямар түвшинд байгаа талаар хүний эрх хамгаалах тогтолцооны гол бүрэлдэхүүн хэсгүүд болох төрийн байгууллагуудын зүгээс хүний эрх хамгаалагчдын эрхийг хүндэтгэх, үйл ажиллагааг нь дэмжих, хамтран ажиллах зэрэгт үнэлэлт дүгнэлт өгсөн байгаа” гэв. 

Хүний эрхийг хамгаалагчдад тулгарч буй асуудал, хүндрэлийн талаар асуулга явуулахад санхүүгийн хүндрэлтэй, дэмжлэггүй байдал, “Хүний эрх хамгаалагчийн эрхзүйн байдлын тухай хууль” болон бусад хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх байгууллага, албан тушаалтнууд хүний эрх хамгаалагчийн талаарх мэдлэг ойлголт дутмаг гэжээ. Тиймээс тэдний үйл ажиллагааг дэмжих, хамтран ажиллах асуудал хангалттай биш байна гэж үзсэн байна.

Хүний эрх хамгаалагч шударга шүүмжлэл өрнүүлж, үйл ажиллагаа явуулахад эрсдэл учирсан тохиолдолд аюулгүй байдлыг хангах асуудал хангалтгүй хэмжээнд байна. Тиймээс энэ мэт эрсдэлийн улмаас сэтгэлзүйн болон хууль зүйн зөвлөгөө өгөх боломжууд төдийлөн байхгүй байна. Үүнээс шалтгаалан сэтгэлзүйн хямралд өртөх зэрэг олон асуудал байгаа нь  хүний эрх хамгаалагчдын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байна гэх дүгнэлтэд хүрчээ.

Иймд дээрх судалгаануудад үндэслэн ХЭҮК-оос УИХ-д дараах тодорхой саналуудыг хүргүүлжээ.  Үүнд, Хүний эрх хамгаалагчийн үйл ажиллагааг дэмжих, хамтран  ажиллах, үйл ажиллагаанд  нь ямар нэг хориг саад үзүүлэхгүй байх агуулга бүхий  заалтыг төрийн байгууллага болон хуулийн этгээдийн дотоод журамд оруулахад Засгийн газраас тогтоол гаргаж ажиллах. Төрийн байгууллагын албан тушаалтнуудад заавал мэдэх хичээлийн агуулгад Хүний эрх хамгаалагчийн талаарх ойлголт мэдлэгийг нэмэгдүүлэх хөтөлбөрийг оруулах нь үр дүнтэй байна. Мөн хүний эрх хамгаалагчийн аюулгүй байдлыг хангахад тусгайлан анхаарч, тэдний онцлог нөхцөл байдалд тохирсон сэтгэлзүй, хууль зүйн зөвлөгөө өгөхөд төрөөс тодорхой анхаарал хандуулах шаардлагатай байна.

Хүний эрх хамгаалагчид үйл ажиллагаа явуулахад санхүүгийн дэмжлэг дутмаг байгаа тул тухайн хүний эрх хамгаалагчдын онцлог нөхцөл байдалд тохирсон арга хэмжээг төрөөс авч хэрэгжүүлэх нь чухал. Түүнчлэн бодлогын хүрээнд зайлшгүй шаардлагатай байгаа асуудал болох сэтгүүлчдийн  эрх ашгийг хамгаалах “Хэвлэл мэдээллийн тухай хууль”, “Шүгэл үлээгчийн тухай хууль” гэх мэт эдгээр хуулиудыг гаргах нь хүний эрх хамгаалагчийн эрх ашиг, аюулгүй байдлыг хангах, нийтийн мэдэх эрхийг хангахад нь томоохон дэмжлэг болно гэж үзжээ.

Тэгвэл хүний эрх хамгаалагчдын талаарх ойлголт мэдлэг нийгэмд ямар байдаг талаар ХЭҮК-ийн судалгаанаас үзэхэд дийлэнх нь “Хүний эрх хамгаалагчийн талаар ойлгодог” гэж хариулжээ. Харин цөөн хувь нь төдийлөн сайн ойлгодоггүй ч тэдэнтэй хамтран ажилладаг гэжээ.

 Хүний эрх хамгаалагч нь маш өргөн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулдаг субъект юм. Тэдний эрх хамгаалагдсанаар дараагийн үйл ажиллагаагаа тайван явуулах боломж бүрдэх юм. Иймд хүний эрх хамгаалагчдын эрхийг хамгаалах, тэднийг айдас, сэтгэл зүйн дарамтгүйгээр ажиллах нөхцөлийг төрөөс бодлогоор хангах шаардлагатайг ХЭҮК-оос мэдээлэв.

Судалгаанаас харахад хүний эрх хамгаалагчдад учирч буй эрсдэл, дарамт нь ганц нэг тохиолдол бус, харин системтэй буюу бие биеэсээ шалтгаалсан олон эх үүсвэртэй байх шинжтэй байна. Төрийн байгууллага, албан тушаалтан, хувийн ашиг сонирхлын бүлэг, олон нийт, цахим орчноос үүдэлтэй дарамт зэрэг нь давхцан илэрч, хүний эрх хамгаалагчдыг үйл ажиллагаанаас ухрах, зарим тохиолдолд бүр татгалзах, зогсоох эрсдэлд хүргэж байна.

Харин олон улсын механизмын туршлагаас харвал хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хамгаалах бодлого нь  эрсдэлийг урьдчилан тооцсон, шуурхай хамгаалалт, институтийн хариуцлагад суурилсан цогц тогтолцоонд тулгуурлах ёстой байна. Түүнчлэн төрийн байгууллага, албан тушаалтнуудын зүгээс хүний эрх хамгаалагчийн үйл ажиллагааг хүлээн зөвшөөрөх, дэмжих хандлага жигд бус, байгууллагын дотоод журмаар нарийн зохицуулалт хийдэггүй, сургалт нөлөөллийн ажлыг зохион байгуулдаггүй нь төрийн эрх бүхий албан тушаалтнууд Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн хэрэгжилтийг хангахгүй байгаа нь судалгаагаар тогтоогдсоныг ХЭҮК-оос мэдээлэв. Тэр дундаа сэтгүүлч, хуульч, нийгмийн ажилтнууд, байгаль хамгаалагчид зэрэг тодорхой бүлгийн хүний эрх хамгаалагчид дарамт, заналхийлэл, хууль зүйн болон сэтгэл зүйн дарамтад илүү өртөж байгаа нь хамгаалалтын тусгайлсан арга хэмжээ шаардлагатайгаас гадна, иргэдийн мэдлэг ойлголтыг нэмэгдүүлэх, гарч буй эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх шаардлагатайг харуулж байна.

 

Хуурамч архинд ихэвчлэн метанол болон төрөл бүрийн химийн бодис агуулагддаг байна. Өөрөөр хэлбэл, метанол буюу метилийн спирт нь үнэр амт өнгө зэргээрээ архитай ижил бөгөөд үүнийг ихэвчлэн будаг шингэлэгч, уусгагч, антифриз болон формальдегид үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг аж. Метанол нь хүний биед задрахдаа харааны мэдрэлийг гэмтээж сохор болгох, төв мэдрэлийн системийг хордуулж амь насанд хүрэх аюултай гэдгийг мэргэжилтнүүд хэлж байгаа юм.

2025 онд гарал үүсэл нь тодорхойгүй 10,5 тонн буюу 8 мянга гаруй шил архи, вискиг хураан авч устгалд оруулсан байна.

Мөн онд архи согтууруулах ундааг зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэтрүүлэн хилээр хууль бусаар оруулж ирэхийг завдсан 96 зөрчил бүргэгдсэн байна. Өнгөрсөн онд Нийслэлийн түргэн тусламжийн төвд архинд хордсон гэх 15800 гаруй тохиолдол бүртгэгджээ.

Иргэд согтууруулах төрлийн зүйл худалдан авахдаа "e-barimt" аппликэйшнээр нэвтрэн төлбөрийн баримт уншуулдаг хэсэгт дарж тухайн бүтээгдэхүүний акц дээр байрлах QR кодыг уншуулан гарал үүслийг нь шалгах боломжтой болсон. Иймд иргэд цахим орчинд байршуулсан хямд үнэ бүхий гарал үүсэл тодорхойгүй хуурамч байж болзошгүй архи согтууруулах ундаа худалдан авч өөрийн болон бусдын амь нас, эрүүл мэндэд эрсдэл учруулахаас сэргийлэхийг цагдаагийн байгууллагаас анхааруулав.

Юм юмны анхных нь үнэ цэнтэй байдагтай адил энэ өдөр Хятад, Монголын 40 гаруй сэтгүүлчид  Өвөр Монголын Чөлөөт худалдааны туршилтын бүс дэх анхны сурвалжлагын салхийг хагалснаар хоёр орны сэтгүүлчид хувь хувьдаа олзуурхаж байлаа.Монголын Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэлийн  дэд ерөнхийлөгч Г.Ариунчулуун:

- Хятад, Монголын сэтгүүлчид маш олон удаа хамтарсан сурвалжилга хийж ирсэн уламжлалтай. Энэ удаа Монгол улс 23 сэтгүүлчийн өргөн бүрэлдэхүүнтэй, Монголын сэтгүүл зүйн салбарт хамгийн их уншигчтай, үзэгчтэй Сонин, радио, телевиз, вэбсайтуудын сэтгүүлчид хүрэлцэн ирсэн. Бид зөв мэдээ мэдээллийг газар дээрээс нь хүргэхээр хичээнгүйлэн ажиллаж байгаа. Чөлөөт худалдааны бүс нь олон жил яригдаад ирсэн ч өмнөхөн Хятадын засгийн газраас албан ёсоор захирамж гаргаад ажил маш хурдтай болж байгааг хараад их баяртай байна. Зөвхөн хил орчмын хүмүүс биш, харин цаад гүндээ хол байгаа хүмүүс хил гарахгүйгээр хоёр талын худалдаа үйлчилгээнд оролцох боломжтой болохыг хоёр орны хүн бүрийн хүсэж байгаа зүйл. Хятадын худалдаа эрхлэгч, Монголын үйдэвэрлэгч нарын хүсэж харж байгаа зүйл. Энэ бүх барилга байгууламж нь хурдан байгуулагдаад, Чөлөөт худалдааны бүсийн үр шимийг нь ард түмэн хурдан хүртэх болтугай гэж харж байна. Өнөөдрийн хувьд ийм том төлөвлөлттөй том бүс болж байгааг би ч мэдээгүй, энэ олон сэтгүүлчдээр дамжуулаад Монголын ард түмэн гэрэл гэгээтэй боломжтой ирээдүйд бий  болох том төсөл явагдаж байгааг харна гэдэгт найдаж байна. Өвөр Монголын Чөлөөт худалдааны туршилтын бүсийн Эрээн хотын салбар бүс нь чөлөөт худалдааны бүсийн бүтээн байгуулалтыг шинэ эхлэлийн цэг болгон авч, шинэ нээлт, шинэ алхам, шинэ ололт амжилтад анхаарлаа төвлөрүүлэн, Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридорын чухал төв, хөрш орнуудтай найрсаг хамтын ажиллагааны загварыг бий болгоход хүчээ төвлөрүүлж байгаа  талаар сэтгүүлчид газар дээр нь хүрээд ойлгож мэдлээ.

Өвөр Монголын туршилтын чөлөөт худалдааны бүс нь Хятадын хойд хил дэх Орос, Монголын аль алинд нь нэгэн зэрэг нээгдсэн анхны чөлөөт худалдааны бүс юм. Хятад, Монголын гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн сэтгүүлчдийн төлөөлөгчид энэхүү эрч хүчтэй нутгаар анх удаа чөлөөт худалдааны бүсийн бүтээн байгуулалтын талаар хамтарсан сурвалжилга хийсэн нь утга төгөлдөр арга хэмжээ болжээ.Өвөр Монголын Өдрийн сонины сэтгүүлч Сүнь Лю:

- Хятад, Монголын сэтгүүлчдийн хамтарсан сурвалжилгад оролцсондоо маш баяртай байна. Ялангуяа Өвөр Монголын туршилтын чөлөөт худалдааны бүсэд анхны сурвалжилга хийж байгаа маань их аз тохиол болж байна. Чөлөөт худалдааны туршилтын бүс нь хоёр оронд цоо шинэ боломж олгоно гэдэгт найдаж бий.

Хоёр орны сэтгүүлчид Эрээн хотод чөлөөт худалдааны салбар бүс байгуулагдсанаар Хятад-Монголын хамтын ажиллагаанд авчирсан шинэ уур амьсгалыг харж мэдэрч явлаа. Эрээн хот нь  Хятад улсын Монголд нээлттэй хамгийн том хуурай замын боомт бөгөөд Хятад, Монголын хоорондох хүн ардын солилцооны 70 гаруй хувийг, зайлшгүй шаардлагатай бараа бүтээгдэхүүний экспортын 80 гаруй хувийг хариуцдаг ба Чөлөөт худалдааны бүсийг баталсны дараа 18.35 хавтгай дөрвөлжин километр талбай бүхий олон улсын худалдаа, олон улсын ложистик, хил дамнасан аялал жуулчлал, олон улсын эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ зэрэг өвөрмөц салбаруудыг хөгжүүлэхэд анхаарлаа хандуулж, Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридорын чухал төв болох зорилготой юм.Ярилцлагын үеэр хоёр улсын сэтгүүлчид 12-ны өдөр Эрээн хотод  Хаоган жимс, хүнсний ногоо, амуу будаа, хүнсний тосны импорт, экспортын парк, Мэн Кэ Лүн арилжаа худалдааны сүлжээ ХХК  зэрэг газаруудаар сурвалжилга авч, Хятадын жимс хүнсний ногооны экспортын байдалтай танилцав.

Монголын жимс, хүнсний ногооны импортын 70-80 хувийг Эрээн хотын "Хао Ган" компани хангаж байдаг. Тус компани өдөрт дунджаар 30 хөргөгчтэй ачааны машинаар Монгол улс руу жимс ногоо тээвэрлэдэг юм байна. Хао Ган компанийн дэд дарга Жан Юйчэн: 

- 2025 онд Монгол руу 173,600 тонн жимс хүнсний ногоо экспортолжээ. 2026 онд 180,000 тонн экспортлох боломжтой. 

Тэр бас чөлөөт худалдааны бүс батлагдаснаар хүйтэн агуулахын талбайг өргөтгөн байгуулж, Орос руу эспортолох үйл ажиллагаа нэмэгдүүлэхээр байна гэж хэлэв.

Жолооч Т.Гүнжаргал: 

- Монголд жимс, ногоо авдаг 60 гаруй компани байдаг. Бүх жимс ногоог энэ агуулахаас 200 гаруй жимс ногоо тээвэрлэх зориулалттай машинаар ачаа тээвэрлэдэг. Эрээнээс гараад Улаанбаатар хүртэл 10 цаг явдаг. Энд хятадын гааль шалгалтаа явуулж, Монголын хил дээр гаальд шалгуулаад шууд Улаанбаатарт ачаагаа хүргэдэг. Эрээн хотын энэ жимс ногооны агуулах нь цэвэрхэн, стандарт нормтой учраас жимс, ногооны чанар бол маш сайн байдаг. Нэг машинд бүдүүн ногоо 20-25 тонн, нарийн ногоо 19-22 тонн ачиж тээвэрлэдэг.  7 хоногт 2 удаа явах тохиодол бий.

Монголын сэтгүүлчдийн холбооны төлөөлөгчид чөлөөт худалдааны бүс нь Хятад-Монголын хамтын ажиллагаанд илүү өргөн хүрээг нээж өгөх бөгөөд хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд харилцаа холбоонд гүүрэн үүрэг гүйцэтгэсээр байх болно гэж байлаа.Өвөр Монголын чөлөөт худалдааны туршилтын бүс нь Хөх хот, Манжуур, Эрээн хот гэсэн гурван томоохон бүсийг байгуулж, мэдээлэл солилцох, тээвэр, ложистик, нөөцийн хуваарилалт, технологийн инновац, аж үйлдвэрийн хамтын ажиллагааны "таван төв" болгон хөгжлийн байр сууриа тогтоосон. Сэтгүүлчид өөрсдийн дуран, үзгээр дамжуулан Өвөр Монголын чөлөөт худалдааны туршилтын бүсийн дүр зургийг хоёр орны уншигчдад толилуулж, "Бүс ба Зам” санаачилгын хамтын бүтээн байгуулалтын шинэ бүлгийг тод томруунаар бичиж байна.

Дөрөвдүгээрт 3000 гаруй жилийн өмнө гэнэт алга болж, газрын доор булагдаж байснаа 1927 онд гэнэт олдсон. Тавдугаарт зааны яс, хаш чулуу, алт, хүрэл зэргээр бүтээсэн эд зүйлс нь бүгд тахилга дайлгын зориулалттай байсан ба нар, шувууны шүтлэгтэй байсан магадлалтай гэж эрдэмтэд үзсэн байна. Сахиусан мод